കോടതികളെ പോലും കബളിപ്പിച്ച് നേടുന്ന "അശോക് കുമാർ" വിധികൾ! അഭിപ്രായ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന് മേലെയുള്ള പുതിയ കോർപ്പറേറ്റ് കടന്നുകയറ്റം...

ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിൽ വിവരങ്ങൾ വിരൽത്തുമ്പിൽ ലഭ്യമാകുന്നതിനൊപ്പം തന്നെ, സാധാരണക്കാരായ ഉപഭോക്താക്കളുടെയും സ്വതന്ത്ര നിരീക്ഷകരുടെയും ശബ്ദങ്ങൾ അടിച്ചമർത്താൻ പുതിയ ചില നിയമവഴികൾ കോർപ്പറേറ്റുകൾ കണ്ടെത്തുന്നതുമായി ബന്ധെപ്പെട്ട് ഗൗരവമേറിയ ചർച്ചകൾ ഇന്ന് സജീവമാണ്.

ഒരു ഉൽപ്പന്നത്തെക്കുറിച്ചോ സേവനത്തെക്കുറിച്ചോ ഉള്ള കൃത്യമായ അവലോകനങ്ങളും (Product Reviews) വിമർശനങ്ങളും ഡിജിറ്റൽ ഇടങ്ങളിൽ നിന്ന് പെട്ടെന്ന് അപ്രത്യക്ഷമാകുന്ന ഒരു പ്രവണത നിലവിലുണ്ട്. ഇതിന് പിന്നിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു പ്രധാന (നിയമപരമായ) ആയുധമാണ് 'എക്സ്-പാർട്ടി ജോൺ ഡോ' (Ex-parte John Doe Orders) അല്ലെങ്കിൽ ഇന്ത്യയിൽ 'അശോക് കുമാർ ഉത്തരവുകൾ' എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്ന കോടതി വിധികൾ.

വസ്തുതാപരമായ തെളിവുകളോടെ സംസാരിക്കുന്ന വ്യക്തികളെപ്പോലും അജ്ഞാതരായ പ്രതികളുടെ പട്ടികയിൽ ഉൾപ്പെടുത്തി, അവരുടെ ഉള്ളടക്കങ്ങൾ ജിയോ ബ്ലോക്കിംഗിലൂടെയോ (Geo-blocking) കൂട്ടത്തോടെ നീക്കം ചെയ്തോ ഡിജിറ്റൽ മാധ്യമങ്ങളിൽ നിന്ന് അപ്രത്യക്ഷമാക്കുന്ന രീതി ഇന്ന് വലിയൊരു വെല്ലുവിളിയായി മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്.

ഇത് ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടന ഉറപ്പുനൽകുന്ന ആർട്ടിക്കിൾ 19(1)(a) പ്രകാരമുള്ള സ്വതന്ത്ര അഭിപ്രായപ്രകടനത്തിനുള്ള അവകാശത്തെ (Freedom of Speech and Expression) എങ്ങനെ ബാധിക്കുന്നുവെന്നും, കോർപ്പറേറ്റുകൾ ഈ നിയമസാധ്യതകളെ എങ്ങനെയാണ് തങ്ങൾക്കെതിരെയുള്ള സത്യസന്ധമായ ശബ്ദങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കാൻ ഉപയോഗിക്കുന്നതെന്നും വിശദമായി പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

എന്താണ് 'ജോൺ ഡോ' (John Doe) അഥവാ 'അശോക് കുമാർ' ഉത്തരവുകൾ?

നിയമരംഗത്ത് പ്രതി ആരാണെന്ന് കൃത്യമായി തിരിച്ചറിയാൻ സാധിക്കാത്ത സാഹചര്യങ്ങളിൽ, ഭാവിയിൽ ഉണ്ടാകാനിടയുള്ള വലിയൊരു നിയമലംഘനം തടയുന്നതിനായി കോടതികൾ പുറപ്പെടുവിക്കുന്ന പ്രത്യേക ഉത്തരവുകളാണ് 'ജോൺ ഡോ' ഉത്തരവുകൾ. പാശ്ചാത്യ രാജ്യങ്ങളിൽ 'ജോൺ ഡോ' എന്ന് വിളിക്കുന്ന ഈ placeholder-നെ ഇന്ത്യയിൽ 'അശോക് കുമാർ' എന്നാണ് നിയമപരമായ ആവശ്യങ്ങൾക്ക് ഉപയോഗിക്കുന്നത്.

ഉദാഹരണത്തിന്, ഒരു വലിയ സിനിമ തിയേറ്ററുകളിൽ റിലീസ് ചെയ്യുന്നതിന് മുൻപ് അത് ഇന്റർനെറ്റിൽ വ്യാജമായി പ്രചരിപ്പിക്കാൻ സാധ്യതയുള്ള പൈറസി വെബ്സൈറ്റുകളെ മുൻകൂട്ടി തടയുന്നതിനാണ് പകർപ്പവകാശ സംരക്ഷണത്തിന്റെ (Copyright Protection) ഭാഗമായി ഇത്തരം ഓർഡറുകൾ പ്രധാനമായും നൽകിയിരുന്നത്. ഇവിടെ പ്രതികൾ ആരാണെന്ന് കൃത്യമായി അറിയില്ലെങ്കിലും, കമ്പനിയുടെ ബൗദ്ധിക സ്വത്ത് സംരക്ഷിക്കാൻ കോടതികൾ ഇത്തരം ഇടക്കാല ഉത്തരവുകൾ (Interim Injunctions) അനുവദിക്കാറുണ്ട്.

എന്നാൽ, ഇന്ന് ഈ നിയമസംവിധാനം അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യത്തിൽ നിന്ന് മാറി, കോർപ്പറേറ്റുകൾ തങ്ങളുടെ വീഴ്ചകൾ മറച്ചുവെക്കാനും ഉപഭോക്താക്കളുടെ ന്യായമായ വിമർശനങ്ങളെ നിശബ്ദമാക്കാനുമുള്ള ഒരു ഉപകരണമായി പലപ്പോഴും മാറ്റുന്നുണ്ട്

'എക്സ്-പാർട്ടി' (Ex-parte) രീതിയും അതിലെ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന അപകടങ്ങളും

ഒരു കേസിൽ പരാതിക്കാരന്റെ ഭാഗം മാത്രം കേട്ട്, എതിർകക്ഷിക്ക് തങ്ങളുടെ ഭാഗം ന്യായീകരിക്കാനോ തെളിവുകൾ ഹാജരാക്കാനോ ഉള്ള അവസരം നൽകുന്നതിന് മുൻപ് തന്നെ കോടതി പുറപ്പെടുവിക്കുന്ന താൽക്കാലിക ഉത്തരവുകളെയാണ് 'എക്സ്-പാർട്ടി' ഉത്തരവുകൾ എന്ന് പറയുന്നത്. അടിയന്തിര സാഹചര്യങ്ങളിൽ വലിയ സാമ്പത്തിക നഷ്ടമോ വ്യക്തിഹത്യയോ തടയാൻ നിയമം അനുവദിക്കുന്ന ഒരു സുരക്ഷാ കവചമാണിത്.

പക്ഷേ, ഡിജിറ്റൽ ലോകത്ത് ഈ സംവിധാനം ദുരുപയോഗം ചെയ്യപ്പെടുമ്പോൾ അത് ഗുരുതരമായ പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്നു:

1. തുല്യ അവസരങ്ങളുടെ നിഷേധം: തങ്ങൾ ഉന്നയിച്ച ആരോപണങ്ങൾക്ക് പിന്നിൽ കൃത്യമായ ലാബ് ടെസ്റ്റുകളോ സാങ്കേതിക തെളിവുകളോ ഉള്ള ക്രിയേറ്റർമാർക്ക് തങ്ങളുടെ ഭാഗം വിശദീകരിക്കാൻ ആദ്യ ഘട്ടത്തിൽ അവസരം ലഭിക്കുന്നില്ല.
2. പ്ലെയിൻ സൈറ്റിൽ ഒളിച്ചിരിക്കുന്ന പ്രശ്നങ്ങൾ: കോർപ്പറേറ്റ് കമ്പനികൾ കോടതിയെ സമീപിക്കുമ്പോൾ വലിയ തോതിലുള്ള സാമ്പത്തിക നഷ്ടം ഉണ്ടാകാൻ സാധ്യതയുണ്ടെന്ന് കാണിക്കുന്നു. എന്നാൽ, ഇതിന് പിന്നിൽ ഉപഭോക്താക്കളുടെ സുരക്ഷയോ ഡാറ്റാ പ്രൈവസിയോ സംബന്ധിച്ച വലിയ സത്യങ്ങൾ ജനങ്ങളിൽ നിന്ന് മറച്ചുവെക്കാനുള്ള ബോധപൂർവ്വമായ ശ്രമം പലപ്പോഴും തിരിച്ചറിയപ്പെടാതെ പോകുന്നു.
3. ഡിജിറ്റൽ നിശബ്ദത (SLAPP Suits): പൊതുപങ്കാളിത്തത്തിനെതിരെയുള്ള തന്ത്രപരമായ നിയമനടപടികൾ (Strategic Lawsuits Against Public Participation - SLAPP) എന്നാണ് നിയമവിദഗ്ദ്ധർ ഇതിനെ വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്. സാധാരണക്കാരായ റിവ്യൂവർമാരെയോ മാധ്യമപ്രവർത്തകരെയോ ഭയപ്പെടുത്തി പിന്തിരിപ്പിക്കാൻ വലിയ തുക നഷ്ടപരിഹാരം ആവശ്യപ്പെട്ടും അജ്ഞാത പ്രതിപ്പട്ടികയിൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയും കേസുകൾ ഫയൽ ചെയ്യപ്പെടുന്നു.
4. സമയനഷ്ടം: ഒരു കണ്ടന്റ്/വീഡിയോ അപ്ലോഡ് ചെയ്ത് ആ വിഷയം ജനങ്ങളിലേക്ക് എത്തിക്കേണ്ട നിർണായക സമയത്ത് അത് ചെയ്യാൻ കഴിയാതെ പോകും. നിയമപോരാട്ടം നടത്തി കണ്ടന്റിന് മുകളിലുള്ള ഉപരോധങ്ങൾ നീക്കിയാലും, അപ്പോഴേക്കും ആ കണ്ടന്റ് അപ്രസക്തമായി കഴിഞ്ഞിരിക്കും.

ഈ അടുത്ത കാലത്ത് ഉണ്ടായ ഒരു സംഭവം തന്നെ പരിശോധിക്കാം…

സമീപകാലത്തെ 'AI+' മൊബൈൽ കമ്പനി വിവാദം

ഇത്തരം നിയമസാധ്യതകൾ എങ്ങനെയാണ് വിപണിയിൽ വിയോജിപ്പുകളെ ഇല്ലാതാക്കാൻ ഉപയോഗിക്കുന്നത് എന്നതിന് ഏറ്റവും പുതിയ ഉദാഹരണമാണ് പ്രമുഖ ഇന്ത്യൻ സ്മാർട്ട്ഫോൺ ബ്രാൻഡായ 'AI+' (NxtQuantum Shift Technologies) മായി ബന്ധപ്പെട്ട് ഉണ്ടായ നിയമനടപടികൾ.

മുൻപ് പല പ്രമുഖ സ്മാർട്ട്ഫോൺ ബ്രാൻഡുകളുടെയും തലപ്പത്തിരുന്ന വ്യക്തിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ, ഇന്ത്യയുടെ സ്വന്തം പരമാധികാര ഓപ്പറേറ്റിംഗ് സിസ്റ്റം (Sovereign OS), പൂർണ്ണമായ ഡാറ്റാ സുരക്ഷ, 'മേഡ് ഇൻ ഇന്ത്യ' എന്നീ അവകാശവാദങ്ങളോടെയാണ് 'AI+' സ്മാർട്ട്ഫോണുകൾ വിപണിയിൽ എത്തിയത്. എന്നാൽ, ചില പ്രമുഖ ഇന്ത്യൻ ടെക്നോളജി യൂട്യൂബ് ചാനലുകൾ (TechWiser, TechBar തുടങ്ങിയവ) ഈ ഫോണുകളെക്കുറിച്ച് നടത്തിയ ആഴത്തിലുള്ള പഠനങ്ങളിൽ ചില സുപ്രധാന കണ്ടെത്തലുകൾ പുറത്തുവിട്ടു.

അവരുടെ അവലോകനങ്ങളിൽ, ഈ ഫോണുകളിൽ ചില മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന വിദേശ ആപ്ലിക്കേഷനുകൾ ഉണ്ടെന്നും, ഡാറ്റാ സുരക്ഷാ വാഗ്ദാനങ്ങളിൽ ചില അപാകതകൾ ഉണ്ടെന്നും, ഡിസൈനുകൾ വിദേശ ഉൽപ്പന്നങ്ങളുടെ പുനർനിർമ്മിതിയാണെന്നും ആരോപണങ്ങൾ ഉയർന്നു. ഉപഭോക്തൃ താല്പര്യം മുൻനിർത്തി നടത്തിയ ഈ റിവ്യൂകൾ വലിയ തോതിൽ ശ്രദ്ധിക്കപ്പെട്ടു.

എന്നാൽ കമ്പനി ഇതിനെതിരെ നിയമപരമായ വഴി സ്വീകരിച്ചു. തങ്ങളുടെ ബ്രാൻഡിന്റെ പേരിനും അന്തസ്സിനും വലിയ കോട്ടം വരുത്തുന്നുവെന്നും സാങ്കേതികമായ അടിസ്ഥാനമില്ലാതെയാണ് ഈ റിവ്യൂകൾ ചെയ്തതെന്നും ആരോപിച്ച് കമ്പനി ഡൽഹി ഹൈക്കോടതിയെ സമീപിച്ചു. കോടതിയിൽ ഈ യൂട്യൂബർമാരെയും ഒപ്പം 'ജോൺ ഡോ' (അജ്ഞാതരായ വ്യക്തികൾ) എന്ന പ്രതിപ്പട്ടികയും ചേർത്താണ് കേസ് ഫയൽ ചെയ്തത്. തുടർന്ന് കോടതിയിൽ നിന്ന് താൽക്കാലികമായി ഈ വീഡിയോകൾ തടയുന്നതിനുള്ള എക്സ്-പാർട്ടി ഇൻജങ്ഷൻ ഉത്തരവ് കമ്പനി സമ്പാദിച്ചു. ഇതിനെത്തുടർന്ന് യൂട്യൂബിൽ നിന്നും മറ്റ് പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകളിൽ നിന്നും ഈ വിമർശനാത്മക വീഡിയോകൾ നീക്കം ചെയ്യപ്പെടുകയോ ജിയോ ബ്ലോക്ക് ചെയ്യപ്പെടുകയോ ചെയ്തു.

ഈ വിഷയം പിന്നീട് അന്താരാഷ്ട്ര തലത്തിലുള്ള പ്രമുഖ ടെക് ക്രിയേറ്റർമാർ (Mrwhosetheboss ഉൾപ്പെടെയുള്ളവർ) ഏറ്റെടുത്തതോടെയാണ് ഇതിന്റെ മറ്റൊരു വശം പുറത്തുവന്നത്. കോടതിയിൽ കേസ് ഫയൽ ചെയ്തപ്പോൾ എതിർകക്ഷികളുടെ കൃത്യമായ മെയിൽ വിലാസങ്ങൾക്ക് പകരം തെറ്റായ വിലാസങ്ങൾ നൽകി കോടതിയെ തെറ്റിദ്ധരിപ്പിച്ചുവെന്നും, എതിർകക്ഷികൾ ഹാജരാകാതിരിക്കാൻ ബോധപൂർവ്വം ശ്രമിച്ചുവെന്നുമുള്ള ആക്ഷേപങ്ങൾ ഉയർന്നു. ഇതേത്തുടർന്ന് കോടതി കമ്പനിയുടെ സ്ഥാപകനോട് നേരിട്ട് ഹാജരാകാൻ നിർദ്ദേശിക്കുക പോലുമുണ്ടായി.

ഈ സംഭവം ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നത്, കമ്പനികൾക്ക് തങ്ങളുടെ പോരായ്മകൾ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്ന സ്വതന്ത്ര ശബ്ദങ്ങളെ വളരെ എളുപ്പത്തിൽ നിയമത്തിന്റെ വഴിയിലൂടെ സാങ്കേതികമായി തടയാൻ സാധിക്കുന്നു എന്നതാണ്.

വാലിഡ് തെളിവുകളുള്ള ഉപഭോക്താക്കൾ നേരിടുന്ന വെല്ലുവിളികൾ

പലപ്പോഴും ഉൽപ്പന്നങ്ങളുടെ തകരാറുകളോ സുരക്ഷാ വീഴ്ചകളോ കണ്ടെത്തുന്നത് കൃത്യമായ ഡാറ്റാ വിശകലനത്തിലൂടെയും പരീക്ഷണങ്ങളിലൂടെയുമാണ്. ഉപഭോക്താക്കളുടെ പക്കൽ കൃത്യമായ തെളിവുകൾ ഉണ്ടെങ്കിൽ പോലും കോർപ്പറേറ്റുകളുടെ നിയമയുദ്ധത്തിന് മുന്നിൽ അവർ പതറിപ്പോകുന്നു:

1. സാമ്പത്തിക അസമത്വം: ഒരു വശത്ത് കോടിക്കണക്കിന് രൂപയുടെ ആസ്തിയുള്ള കമ്പനികളും അവരുടെ വലിയ ലീഗൽ ടീമും അണിനിരക്കുമ്പോൾ, മറുവശത്ത് ഒരു സാധാരണ ക്രിയേറ്ററോ ഉപഭോക്താവോ മാത്രമായിരിക്കും ഉണ്ടാകുക. കോടതി കയറിയിറങ്ങാനുള്ള സാമ്പത്തിക ശേഷി പലർക്കും ഉണ്ടാകാറില്ല.
2. ജിയോ-ബ്ലോക്കിംഗിന്റെ ആഘാതം: കോർപ്പറേറ്റുകൾ കോടതി ഉത്തരവുകളുമായി യൂട്യൂബ്, ഫേസ്ബുക്ക് തുടങ്ങിയ ഇന്റർമീഡിയറികളെ (Intermediaries) സമീപിക്കുമ്പോൾ, അവർ കൂടുതൽ നിയമക്കുരുക്കുകളിൽ പെടാതിരിക്കാൻ ആ ഉള്ളടക്കങ്ങൾ ഉടനടി ഇന്ത്യയിൽ ബ്ലോക്ക് ചെയ്യുന്നു. ഇത് സത്യസന്ധമായ വിവരങ്ങൾ സാധാരണക്കാരിലേക്ക് എത്തുന്നതിനെ തടയുന്നു.
3. ഭയത്തിന്റെ അന്തരീക്ഷം (Chilling Effect): ഒരു ക്രിയേറ്റർക്ക് നേരെ നിയമനടപടി ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, മറ്റ് ക്രിയേറ്റർമാരും കമ്പനികൾക്കെതിരെ സത്യസന്ധമായ റിവ്യൂകൾ ചെയ്യാൻ ഭയപ്പെടുന്നു. ഇത് വിപണിയിൽ കമ്പനികളുടെ കുത്തക വർദ്ധിപ്പിക്കാൻ കാരണമാകുന്നു.

ശുഭപ്രതീക്ഷ നൽകുന്ന വശങ്ങൾ: കോടതികളുടെ പുതിയ ഇടപെടലുകൾ

ഈ അവസ്ഥ പൂർണ്ണമായും നിരാശാജനകമല്ല. ഇന്ത്യൻ നീതിന്യായ വ്യവസ്ഥ ഇത്തരം ദുരുപയോഗങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു തുടങ്ങിയിട്ടുണ്ട് എന്നുള്ളത് വളരെ പോസിറ്റീവായ ഒരു കാര്യമാണ്. 'AI+' ഫോൺ വിവാദത്തിൽ തന്നെ, കോടതിയെ തെറ്റിദ്ധരിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ച കമ്പനിയുടെ നടപടിയെ ഡൽഹി ഹൈക്കോടതി ശക്തമായ ഭാഷയിൽ വിമർശിക്കുകയുണ്ടായി. "ഞങ്ങളുടെ കണ്ണിൽ പൊടിയിടാൻ ആരെയും അനുവദിക്കില്ല" എന്ന ബഹുമാനപ്പെട്ട കോടതിയുടെ പരാമർശം സാധാരണക്കാരായ ഉപഭോക്താക്കൾക്ക് വലിയ ആത്മവിശ്വാസം നൽകുന്ന ഒന്നാണ്.

നിയമത്തിന്റെ സുരക്ഷാ കവചങ്ങൾ യഥാർത്ഥ പകർപ്പവകാശ ലംഘനങ്ങൾ തടയാൻ മാത്രമായിരിക്കണം ഉപയോഗിക്കേണ്ടതെന്നും, പൊതുജന താല്പര്യമുള്ള വിഷയങ്ങളിൽ സ്വതന്ത്രമായ അഭിപ്രായപ്രകടനങ്ങളെ തടയാൻ അവ ഉപയോഗിക്കരുതെന്നും കോടതികൾ ഇപ്പോൾ കർശനമായി നിരീക്ഷിക്കുന്നുണ്ട്.

ഡിജിറ്റൽ സുതാര്യതയ്ക്ക് വേണ്ടിയുള്ള ഒരുമിച്ചുള്ള മുന്നേറ്റം

സാമൂഹ്യ മാധ്യമ പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകളും ഡിജിറ്റൽ മാധ്യമങ്ങളും ഇന്ന് ജനങ്ങളുടെ വലിയൊരു ശക്തിയാണ്. ഇവിടെ ആരോഗ്യകരമായ വിമർശനങ്ങളും തെളിവുകളോടെയുള്ള ചർച്ചകളും നടക്കേണ്ടത് സുതാര്യമായ ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിന് അത്യാവശ്യമാണ്. 'ജോൺ ഡോ' പോലുള്ള നിയമങ്ങൾ യഥാർത്ഥ കുറ്റവാളികളെ പിടികൂടാൻ ഉപയോഗിക്കുന്നതോടൊപ്പം തന്നെ, അവ സാധാരണക്കാരുടെ വായ മൂടിക്കെട്ടാനുള്ള ആയുധമായി മാറുന്നില്ല എന്ന് ഉറപ്പുവരുത്തേണ്ട ഉത്തരവാദിത്തം നിയമസംവിധാനങ്ങൾക്കുണ്ട്.

സാമൂഹ്യ മാധ്യമ പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകൾ ഇത്തരം ഉള്ളടക്കങ്ങൾ ബ്ലോക്ക് ചെയ്യുന്നതിന് മുൻപ് ക്രിയേറ്റർമാർക്ക് തങ്ങളുടെ ഭാഗം വിശദീകരിക്കാൻ കൃത്യമായ അവസരങ്ങൾ നൽകേണ്ടതുണ്ട്. ഉപഭോക്താക്കളുടെ അവകാശങ്ങളും ഭരണഘടനാപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യവും സംരക്ഷിക്കപ്പെടുമ്പോൾ മാത്രമേ ഡിജിറ്റൽ ഇന്ത്യ എന്ന സ്വപ്നം അതിന്റെ പൂർണ്ണമായ അർത്ഥത്തിൽ സാക്ഷാത്കരിക്കപ്പെടുകയുള്ളൂ. സത്യസന്ധമായ വിയോജിപ്പുകളെ ബഹുമാനിക്കുന്ന ഒരു മികച്ച സൈബർ സംസ്കാരം ഇവിടെ വളർന്നു വരുമെന്ന് പ്രത്യാശിക്കാം.

സുകന്യ കൃഷ്ണ